Ազգերի Լիգայի զեկույցի օրիգինալ տեքստն ու հայերեն թարգմանությունը

Ձեզ եմ ներկայացնում Ազգերի Լիգայի զեկույցի օրիգինալ տեքստն ու հայերեն թարգմանությունը․․․․ Հավելված I — Թիվ 2 Հայաստանի սահմանների որոշման հանձնաժողովի զեկույցը և առաջարկությունները Հանձնաժողովի կազմը Բրիտանական կայսրություն • Ռ. Վանսիթարթ, M.V.O. • Գնդապետ Ու. Հ. Գրիբեն, C.M.G., C.B.E. Ֆրանսիա • Պարոն Կամերեր • Գնդապետ Շարդինի Իտալիա • Պարոն Գալի • Գնդապետ Կաստոլդի Ճապոնիա • Նավատորմի կապիտան-լեյտենանտ Աննո Հայաստանի սահմանների որոշման հանձնաժողով Լոնդոն, 24 փետրվարի 1920 թ. Վրացական և հայկական պատվիրակությունների հայտարարությունները լսելուց հետո Հանձնաժողովը կազմել է Հայաստանի ապագա պետության սահմանների վերաբերյալ սույն զեկույցը։ I Հայաստանին հատկացվելիք տարածքի չափերը որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել երեք հանգամանք։ 1. Թուրքահայաստան վերադարձնելու ենթակա հայերի թիվը Ներկայում առկա տվյալների համաձայն՝ այդ թիվը չի գերազանցում 500,000-ը, որոնցից 150,000-ը փախստականներ են Ռուսահայաստանում, իսկ մնացածը գտնվում են Թուրքիայում կամ կարող են գալ Պարսկաստանից, Բուլղարիայից կամ Ամերիկայից։ Հետևաբար, հայկական տարածքը չպետք է չափազանց ընդարձակ լինի, որպեսզի հայկական տարրը կարողանա արագորեն գերակշռություն ձեռք բերել։ Առաջարկվող սահմանները հաշվի են առնում ժողովրդի հետագա ընդարձակման հնարավորությունները։ Հանձնաժողովի՝ ստորև ներկայացված սահմանագծմամբ Հայաստանը գերազանցում է իր ներկա հնարավորությունները։ Պետության ստեղծման պահին այն կունենար մոտավորապես 1,200,000 հայ բնակիչ Ռուսահայաստանում և 500,000՝ Թուրքահայաստանում, այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ երկու միլիոնից պակաս բնակչություն։ 2. Ռազմավարական նկատառումները Նոր պետության սահմանը չպետք է չափազանց երկար լինի՝ համեմատած նրա բնակչության թվի հետ, և պետք է հեշտությամբ պաշտպանելի լինի։ Այս տեսակետից ցանկալի կլիներ Հայաստանի տարածքի մեջ ներառել Տրապիզոնը և Երզնկան։ Երկուսն էլ հակառակորդի ուժերի կենտրոնացման համար նպաստավոր կետեր են, մինչդեռ դրանց մատույցները հեշտ է պաշտպանել․ մի կողմից՝ ծովափից եկող ճանապարհի վրա, մյուս կողմից՝ Երզնկայից դեպի Քեմախ և Էնդերես տանող երկու ճանապարհների կիրճերում։ Սակայն Հանձնաժողովը գտել է, որ ազգագրական և քաղաքական նկատառումներով նպատակահարմար չէ Թուրքիայից անջատել մի շրջան, որտեղ թուրքերը միշտ կազմել են զգալի մեծամասնություն, իսկ հայերը՝ բնակչության միայն փոքր մասը։ Վերջապես, Հայաստանի արևելյան սահմանին Ադրբեջան անունով թաթարական պետության գոյությունը, որը փաստացի միշտ թշնամաբար է վերաբերվել Հայաստանին, ևս մեկ պատճառ է Հայաստանի սահմանները դեպի արևմուտք չափազանց չընդարձակելու համար։ Այդ կերպ հնարավոր կլինի կրճատել Հայաստանի՝ արևմուտքից արևելք ձգվող հիմնական հաղորդակցության գծի երկարությունը և հայկական պետության կազմում չներառել չափազանց մեծ թվով ոչ հայկական տարրեր, որոնց բնակեցրած տարածքները հայերը ստիպված կլինեն պաշտպանել։ 3. Հայաստանին դեպի ծով ելք ապահովելու անհրաժեշտությունը Այս տեսակետից Հայաստանը գտնվում է խիստ անբարենպաստ վիճակում, քանի որ պատերազմից առաջ հայկական բնակչությունը չէր հասնում մինչև ծովափ։ Ուստի անհրաժեշտ է այդ դժվարությունը հաղթահարել ստորև առաջարկվող միջոցներով։ II Թեև Հանձնաժողովը ցանկանում էր Տրապիզոնը հանձնել Հայաստանին՝ նրան սեփական ելք դեպի ծով ապահովելու նպատակով, առաջին և երկրորդ բաժիններում շարադրված նկատառումները Հանձնաժողովին դրդել են առաջարկելու, որ Տրապիզոնը և Երզնկան, ինչպես նաև դրանք կապող ճանապարհը մնան Թուրքիայի կազմում։ Հանձնաժողովը քննարկել է Գյումուշխանեի հանքարդյունաբերական շրջանը Հայաստանին միացնելու հնարավորությունը։ Սակայն այդ շրջանով անցնում է Երզնկան Տրապիզոնին կապող ճանապարհը, որը Երզնկայի շրջանի ելքն է դեպի ծով։ Այդ պատճառով Գյումուշխանեի շրջանը Հայաստանին միացնելն անհամատեղելի է համարվել Երզնկան և Տրապիզոնը Թուրքիայի տիրապետության տակ թողնելու որոշման հետ։ Հայաստանի և Բաթումի ազատ պետության միջև սահմանը պետք է տեղում որոշի միջդաշնակցային հանձնաժողովը՝ առաջնորդվելով այն սկզբունքով, որ Բաթումի պետությունը պետք է լինի հնարավորինս փոքր, իսկ Կարս-Արդահան-Բաթում ճանապարհը մինչև այդ պետության սահմանը պետք է պատկանի Հայաստանին։ Կից քարտեզի վրա նշված են երկու հնարավոր սահմանագծեր։ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի և Վրաստանի ու Ադրբեջանի միջև սահմաններին, Հանձնաժողովը գտնում է, որ առայժմ նպատակահարմար է սպասել երեք հանրապետությունների միջև գոյություն ունեցող պայմանագրերով նախատեսված համաձայնության արդյունքներին, ըստ որի՝ պետություններն իրենք պետք է սահմանազատեն իրենց համապատասխան սահմանները։ Եթե հանրապետությունները չկարողանան համաձայնության հասնել իրենց սահմանների վերաբերյալ, հարցը պետք է հանձնվի Ազգերի լիգայի իրավարարությանը։ Ազգերի լիգան պետք է նշանակի միջդաշնակցային հանձնաժողով, որը սահմանները կվճռի տեղում՝ սկզբունքորեն հաշվի առնելով ազգագրական տվյալները։ Առաջարկվող հյուսիսային, հարավային և արևմտյան սահմանները ներկայացված են կից հավելվածում։ Հայաստանին դեպի ծով ելք տրամադրելու նպատակով, և քանի որ անհրաժեշտ է համարվել Տրապիզոնը թողնել Թուրքիայի կազմում, Հանձնաժողովը ներկայացնում է հետևյալ առաջարկությունները։ 1. Բաթումի ազատ պետության ստեղծումը Հայաստանը Բաթումի ազատ պետության հետ անմիջական կապ կունենա Ճորոխի հովտով, որտեղով ապագայում պետք է անցնի Կարս-Բաթում կառուցվելիք երկաթուղին։ Մյուս կողմից, Վրաստանի և Հայաստանի սահմանը պետք է որոշվի այնպես, որ Կարսից Բաթում՝ Արդահանով և Արդվինով անցնող ներկայիս ճանապարհը մինչև Բաթումի ազատ պետության սահմանը մնա Հայաստանի տարածքում՝ հյուսիսից ունենալով բավարար պաշտպանական գոտի։ Այսպիսով, Բաթումը կդառնա Անդրկովկասի, Հայաստանի և Լազիստանի արևելյան մասի ազատ նավահանգիստը։ Հետագայում որոշվել է հրաժարվել Լազիստանին ինքնավարություն տրամադրելու ծրագրից։ Բնակչությունն իրականում պատրաստ չէ ինքնավար կառավարում իրականացնել։ Բացի այդ, Հայաստանը համաձայնել է ստորագրել մեր մշակած պայմանագիրը, որով լայն երաշխիքներ են տրվում փոքրամասնությունների շահերի պաշտպանության համար։ Այդ դրույթներն ամբողջությամբ տարածվում են նաև Լազիստանի վրա, և որևէ պատճառ չկա, որ լազերն ունենան առանձին հատուկ կարգավիճակ՝ Հայաստանի մյուս փոքրամասնությունների համեմատ, որոնք, անկասկած, շատ ավելի զարգացած են։ 2. Լազիստանի ինքնավար պետության ստեղծումը Նախապես առաջարկվում էր ստեղծել Լազիստանի ինքնավար պետություն՝ Հայաստանի անվանական գերիշխանության ներքո։ Հայաստանը հետագայում կարող էր Բայբուրդից դեպի Սյուրմենե և Օֆ տանող վատ ճանապարհները վերածել սայլուղիների։ Օֆ տանող ճանապարհը պատերազմի ժամանակ կառուցել էր ռուսական բանակը։ Այս ճանապարհները գտնվում էին Լազիստանի ինքնավար պետությանը հատկացվելիք գոտում։ Լազիստանը լեռնային երկիր է՝ բնակեցված պարզունակ և անկրթված մահմեդական բնակչությամբ։ Բնակիչները վրացական ծագում ունեն՝ արևմուտքում լազեր, արևելքում՝ աջարներ, սակայն վրացական համակրանքներ չունեն, ինչը ցույց տվեցին 1914 և 1918 թվականների իրադարձությունները։ Այս ժողովուրդների համակրանքը, եթե ընդհանրապես որևէ կողմի նկատմամբ կա, ավելի շուտ թուրքական է։ Սակայն պատերազմից առաջ նրանք իրականում այնքան էլ հնազանդ չէին թուրքական իշխանությանը։ Նրանց գլխավոր ցանկությունն է հնարավորինս անկախ ապրել։ 3. Տրապիզոնի ճանապարհի ազատ օգտագործման իրավունքը Հայաստանը պետք է ազատորեն օգտագործի Էրզրումից և Բայբուրդից դեպի Տրապիզոն տանող ճանապարհը։ Տրապիզոնը, Պլատանայի հետ միասին, պետք է դառնա նավահանգիստ, որտեղ Հայաստանը ներմուծման և արտահանման առևտրի համար հատուկ արտոնություններ կունենա։ Տրապիզոնի ներքին տարածքներում՝ Տիրեբոլուի, Արդասայի և Սյուրմենեի միջև, Թուրքիան իրավունք չպետք է ունենա զորքեր կամ ռազմամթերքի պաշարներ պահելու։ Տրապիզոնի ներկայիս ամրությունները պետք է քանդվեն։ IV Հանձնաժողովն անհրաժեշտ է համարում ընդգծել, որ իր կարծիքով նախկինում Թուրքիային պատկանած տարածքներն ընդգրկող հայկական պետության ստեղծումը հնարավոր կլինի միայն հետևյալ պայմանների առկայության դեպքում։ 1. Թուրքական զորքերի դուրսբերումը Թուրքական զորքերը պետք է դաշնակիցների սահմանած ժամկետում դուրս բերվեն Հայաստանին հատկացված գոտուց։ Ներկա պայմաններում թուրքերը չեն հեռացնի իրենց զորքերը, եթե նրանց նկատմամբ չափազանց ուժեղ ճնշում չգործադրվի։ Այդպիսի ճնշում գործադրելու միջոցները որոշելը դուրս է Հանձնաժողովի լիազորություններից։ Սակայն Հանձնաժողովի պարտքն է ուշադրություն հրավիրել այս հանգամանքի վրա, որպեսզի հնարավոր լինի ձեռնարկել անհրաժեշտ քայլերը։ 2. Եվրոպական զորքերի ներկայությունը կամ հայկական բանակի ստեղծումը Նույնիսկ եթե թուրքական զորքերը հեռանան Հայաստանին հատկացված նախկին թուրքական գոտուց, Հանձնաժողովը պարտավոր է նշել, որ հայկական պետության կազմավորումը չափազանց դժվար կլինի առանց եվրոպական զորքերի ներկայության։ Եթե պետություններից որևէ մեկը պատրաստ չլինի տրամադրել այդ զորքերը, միակ լուծումը կլինի Հայաստանին ապահովել ամուր ազգային բանակ ստեղծելու համար անհրաժեշտ բոլոր սպաներով և ռազմական նյութերով։ Հնարավորության դեպքում այդ բանակը պետք է ամրապնդվի Դաշնակից և Ընկերակից պետությունների քաղաքացիներից հավաքագրված կամավորներով։ 3. Ազգերի լիգայի պաշտպանությունը Բոլոր դեպքերում Հայաստանին պետք է երաշխավորվի Ազգերի լիգայի պաշտպանությունը, որպեսզի նրան տրամադրվի պետության շարունակական գոյության և տնտեսական զարգացման համար անհրաժեշտ նյութական ամբողջ օգնությունը։ Կից ներկայացվում են՝ 1. 1914 թվականին Թուրքիային պատկանող տարածքներում Հայաստանի սահմանները ցույց տվող քարտեզը՝ Հանձնաժողովի առաջարկով։ 2. Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի մոտավոր սահմանները և նրանց միջև վիճելի տարածքները ցույց տվող քարտեզը։ 3. Բաթումի ազատ պետության տարածքի վերաբերյալ առաջարկված երկու լուծումները ցույց տվող քարտեզը։ Հավելված Հայաստանի արևմտյան սահմանների առաջարկվող գիծը ա) Հյուսիսային սահման Պոնտական լեռնաշղթայի ջրբաժանը՝ Մեզրայից հյուսիս-արևմուտք գտնվող մի կետից մինչև ռուս-թուրքական նախկին սահմանը։ Այդ ջրբաժանն այժմ կազմում է Տրապիզոնի և Էրզրումի վիլայեթների սահմանը։ բ) Արևմտյան սահման Պոնտական լեռնաշղթայի՝ Մեզրայից հյուսիս-արևմուտք գտնվող ջրբաժանից մինչև Բայբուրդի ճանապարհի լեռնանցքը՝ Տրապիզոնի և Էրզրումի վիլայեթների ներկայիս սահմանով մինչև Փոր, ապա ուղիղ գծով մինչև Ալմալի։ Այնուհետև՝ Բաղիր Դաղ, Շեյթան Դաղ և Չավրեշ Դաղ լեռնաշղթաներով, Օղնեթից արևմուտք անցնող գծով, Մուրադ Սուի հունով մինչև Արդուշան և ավարտվելով Մուրադ Սուի հարավային ջրբաժանում՝ Մուշից 20 կիլոմետր արևմուտք։ Սահմանը պետք է գծվի այնպես, որ Ալմալին, Ֆամը, Միլիխանը և Բաշքեյը Չարբուխուր Սուի հովտին կապող ճանապարհը՝ Բինգյոլ Դաղից արևմուտք, մնա Հայաստանի տարածքում։ Սա պետք է կազմեր Լազիստանի ինքնավար պետության հարավային սահմանը։ Նրա արևմտյան սահմանը հասցվում էր մինչև Սյուրմենեի արևմտյան հովիտը՝ Բայբուրդից Օֆ և Սյուրմենե տանող ճանապարհներն ընդգրկելու համար։ գ) Հարավային սահման Մուշի դաշտը հարավից եզերող ջրբաժանը՝ Բիթլիսը և նրա շրջակայքը թողնելով Հայաստանի տարածքում։ Այնուհետև՝ Վանա լճի հարավային ափը եզերող բարձունքների լեռնաշղթայով՝ ներառելով Ջղնդիգ Սուի բարձրադիր հովիտը մինչև Սարիս, ապա Խոշաբ Սուի հովտի հարավային լեռնաշղթայով մինչև Բարաջուլ Դաղ։ Այստեղից սահմանը կազմվում է հյուսիսարևելյան ուղղությամբ ընթացող բարձունքների գծով և հասնում պարսկական սահմանին՝ Կոթուրից հարավ-արևմուտք։ Այն պետք է գծվի այնպես, որ Բաշկալեի բարձրադիր հովիտը մնա քրդերին։ Այնուհետև սահմանն անցնում է նախկին թուրք-պարսկական սահմանով մինչև Արարատ լեռը, ապա նախկին ռուս-պարսկական սահմանով՝ Արարատ լեռից մինչև Արաքս գետի վրա՝ Ջուղայից ներքև որոշվելիք մի կետ, որտեղից պետք է սկսվի Ադրբեջանի սահմանը։ Հայաստանի սահմանները. տեխնիկական նկարագրություն Սահմանագիծը սկսվում է Սև ծովի հարավային ափին՝ Յանբոլի Դերեի գետաբերանից մոտ մեկ կիլոմետր արևմուտք ընտրվելիք կետից և հարավ-հարավարևմտյան ուղղությամբ հասնում Չաքար Գյոլ Դաղի վրա ընտրվելիք մի կետի՝ հետևելով Յանբոլի Դերեի ավազանի արևմտյան սահմանը կազմող բարձունքներին։ Այնտեղից հարավարևելյան ուղղությամբ սահմանը հասնում է Էրզրումի վիլայեթի արևմտյան սահմանի ելուստին՝ Զելֆեհ Դաղից մոտ չորս կիլոմետր հարավ-արևմուտք՝ հետևելով Խարշիթ Դերեի և Յանբոլի Դերեի ավազանների ջրբաժանը կազմող բարձունքներին։ Այնտեղից հարավ-հարավարևմտյան ուղղությամբ հասնում է Հաթաբ Դաղի վրա ընտրվելիք մի կետի՝ Էրզրումի վիլայեթի արևմտյան սահմանով։ Այնտեղից արևելյան ուղղությամբ հասնում է Փոլուք Չայի և Կարա Սուի միացման կետին՝ Բաղիր Փաշա Դաղից մոտ տասը կիլոմետր հյուսիս՝ հետևելով Կարա Սուի հոսանքին։ Այնտեղից հասնում է Բիյուք Սուի մի կետի՝ Քղիից մոտ տասներկու կիլոմետր հյուսիս։ Գիծը հնարավորինս անցնում է Բաղիր Փաշա Դաղ, Սուլթան Դաղ, Աքթաշ և Ղաբարթի Դաղ բարձունքներով։ Այնուհետև ընդհանուր հարավարևելյան ուղղությամբ հասնում է Գյունիք Սուի մի կետի՝ Օղնութից մոտ տասը կիլոմետր հարավ-արևելք՝ հնարավորինս հետևելով Շեյթան Դաղ և Չորիշ Դաղ բարձունքներին։ Այնտեղից ընդհանուր հարավային ուղղությամբ հասնում է Մասլա Դերեի և Մուրադ Սուի միացման կետին՝ հետևելով Մասլա Դերեի և Գյունիք Սուի ջրբաժանին։ Այնտեղից Մուրադ Սուի հոսանքն ի վեր հասնում է Արդուշինից մոտ տասնհինգ կիլոմետր արևելք ընտրվելիք մի կետի։ Այնուհետև ընդհանուր հարավարևելյան ուղղությամբ հասնում է Ռու Սուի վրա՝ Թաթվանից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք ընտրվելիք կետի՝ հնարավորինս հետևելով Կոզմա Դաղ, Քուրթիք Դաղ, Քաչ Ռաշ Դաղ և Քամրան Թեփե բարձունքներին։ Այնտեղից հարավարևելյան ուղղությամբ հասնում է Բիթլիս Սուի վրա՝ Շեթեքից մոտ երկու կիլոմետր արևմուտք ընտրվելիք կետի՝ հնարավորինս հետևելով Շեյխ Օմար Թեփե և Քամբուս Դաղ բարձունքներին։ Այնտեղից արևելյան ուղղությամբ հասնում է Օլեք Սիֆլայից՝ Օլեք Աշաղիից, մոտ երեք կիլոմետր հարավ գտնվող կետի, որտեղ մի վտակ միանում է Գյուզել Դերեին։ Գիծը հասնում և հնարավորինս հետևում է Բիթլիս Սուի ու Գյուզել Դերեի ջրբաժանին։ Այնուհետև դեպի արևելք հասնում է Կարա Սուի և Էջքիս Դերեի միացման կետին՝ Կարասու Սիֆլա գյուղից մոտ յոթ կիլոմետր արևելք։ Գիծն անցնում է Քուրդաղով և հետևում Թասիք Դերեի ու Կարա Սուի ավազանների հարավային սահմաններին։ Այնտեղից դեպի արևելք հասնում է Դառնիս Դերեի և Փաշանդաշտ Դուզից հոսող վտակի միացման կետին։ Գիծը հնարավորինս հետևում է Էջքիս Դերեի ավազանի հարավային սահմանին, ապա Վանա լիճ թափվող գետերի ավազանների հարավային սահմաններին և Փաշանդաշտ Դուզի ու Դառնիս Դերեի ջրբաժանին։ Այնտեղից դեպի արևելք հասնում է 3050 կետին՝ ըստ թուրքական գլխավոր շտաբի քարտեզի։ Գիծը պետք է տեղում որոշվի՝ հնարավորինս հետևելով Դառնիս Դերեի հոսանքն ի վար։ Այնտեղից հյուսիսարևելյան ուղղությամբ հասնում է Վավիրան Դաղ՝ հետևելով Շատաք Սուից արևմուտք գտնվող բարձունքների գծին։ Այնուհետև ընդհանուր արևելյան ուղղությամբ հասնում է Շաքուլանս Դաղ՝ հետևելով Շատաք Սուի ավազանի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան սահմաններին և անցնելով Քուշ Դաղ, Բաշիթ Դաղ ու Քուչքիրան Դաղ բարձունքներով։ Այնտեղից սկզբում դեպի հյուսիս, ապա դեպի արևելք հասնում է Թուրքիայի և Պարսկաստանի հին սահմանի ելուստի վրա ընտրվելիք կետի՝ Կարա Հիսարից մոտ չորս կիլոմետր հարավ։ Գիծը հետևում է արևելքում Զաբ Սուի և արևմուտքում Խոշաբ Սուի ջրբաժանին։ Այնտեղից հյուսիսային ուղղությամբ՝ մինչև Աղրի Դաղ՝ Արարատ լեռ, սահմանը հետևում է Թուրքիայի և Պարսկաստանի նախկին սահմանին։ Ապառազմականացված գոտու սահմանը Սահմանը սկսվում է Սև ծովի հարավային ափի մի կետից՝ Տիրեբոլուից երեք կիլոմետր հարավ-արևմուտք։ Այն անցնում է հարավային, ապա արևելյան ուղղությամբ՝ մինչև Էրզրումի վիլայեթի արևմտյան սահմանին հանդիպելու կետը՝ հետևելով Խարշիթ Սուի ավազանի արևմտյան և հարավային սահմաններին։ Այնտեղից սահմանն անցնում է հյուսիսային ուղղությամբ՝ մինչև Սև ծով՝ հետևելով Հայաստանի հյուսիսարևմտյան սահմանին, ինչպես այն կորոշեն Գլխավոր դաշնակից և ընկերակից պետությունները։ Բաթումի պետության համար առաջարկված տարբեր սահմանները ցույց տվող քարտեզի վերաբերյալ համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ միայն ամենափոքր տարբերակն է գործնական՝ քարտեզի վրա կարմիր գծով նշված տարածքը։ Փաստաթղթում նկարագրված ապառազմականացված գոտին տարածքով ընդամենը կեսն է այն ապառազմականացված գոտու, որը ցույց է տրված կից G.S.G.S. № 2944 քարտեզի վրա։